Varúð! Nú upphefst MJÖG löng grein.
Venjulega nenni ég ekki að taka þátt í umræðum á netinu. Ég reyni oftast að forðast það þar sem það kostar langar setur við skriftir auk þess sem það kostar mig oft svo mikinn pirring að svara fólki sem mér finnst ekki rökstyðja sitt mál nægilega vel. Ég tek því fyrirfram á mig hrokastimpilinn. Aftur á móti eru vinir mínir venjulega að hvetja mig til að skrifa um hitt og þetta eftir að ég hef haldið langar tölur um rökvillur og ónákvæmni í málflutningi manna á netinu.

Það sem hér fer á eftir er innlegg mitt í umræðu sem upphófst með grein Egils Helgasonar í DV síðustu helgi, nánar tiltekið 14. maí. Þeirri grein var svarað af mörgum á heimasíðu Egils en einnig af Stefáni Pálssyni sem fjallaði um sagnfræðileg vinnubrögð og tók um leið dæmi um ónákvæmni í grein Egils. Umfjöllunarefnið er Sovétríkin og ógnarstjórn kommúnismans bæði í Sovétríkjunum, Austur-Evrópu og víðar.

Til að byrja með langar mig til að benda á nokkuð sem ég held að margir geri sér ekki nægilega vel grein fyrir. Öll söguleg þekking er byggð á rannsóknum og frásögnum manna og mótast þannig af þeim höfundum sem skrifa söguna. Skoðanir áhugafólks um sögu mótast óhjákvæmilega af því sem aðrir hafa skrifað og einnig af því hvaða bækur eru á boðstólum hverju sinni. Þetta á þó aðallega við um túlkun sögulegra staðreynda, ekki sögulegra staðreynda per se, hvernig svo sem maður skilgreinir þær. Hvernig fólk túlkar Sovéttímann og Sovétríkin mótast þannig af skrifum um þau efni. Það helsta sem þessi ritdeila hefur snúist um eru ekki sögulegar staðreyndir að mínu mati heldur hvernig fólk hefur lagt mat á þær og hvernig fólk hefur farið með þær í rökstuðningi sínum.

Söguskrif, eða historiographia, Sovéttímans hefur gengið í gegnum nokkur tímabil. Ef þeim er gróflega skipt, ég tek á mig ónákvæmni hér, þá er venjan að skipta því niður í tímabilin: totalitarianist (alræðishyggjan; stundum einnig nefnt orthodoxy eða rétttrúnaður), revisionist (endurskoðun) og síðan postrevisionist (í raun, eftir endurskoðun). Þó að það sárni ef til vill mörgum þá tengjast þessi tímabil einnig pólitískum væringum seinni tíma. Alræðishyggjan var sterkust þegar kalda stríðið stóð sem hæst; revisionistar fóru af stað í lok sjötta áratugarins og voru hvað mest áberandi þegar þíða ríkti í samskiptum Bandaríkjanna og Sovétríkjanna og postrevisionistar hafa komið fram eftir hrun Sovétríkjanna og hafa haft gagn af frekari opnun skjalasafna í Rússlandi (reyndar var mörgu lokað til baka þegar leið á tíunda áratuginn). Ég tel því augljóst að pólitík hefur haft sitt að segja um túlkun fræðimanna á Sovéttímanum. Auk þess er gagnlegt að benda á að meginþorri þess sem skrifað hefur verið um Sovétríkin var skrifað af vestrænum sagnfræðingum; á tímum kalda stríðsins voru um alla Vestur-Evrópu og sérstaklega í Bandaríkjunum mjög fjölmennar deildir um sögu Austur-Evrópu innan sagnfræðiskora flestra stærri háskóla. Þær eru mun fámennari í dag eftir fall Sovétríkjanna.

Alræðishyggjan kom fyrst fram í skrifum manna, og kvenna, á borð við Merle Fainsod, Hönnuh Arendt, Zbigniew Brzezinski og Carl J. Friedrich. Þeirra bækur komu út í lok fimmta áratugarins og í byrjun sjötta áratugarins og lögðu að mestu leyti fram skilgreininguna á alræðishyggju. Út frá þeirra kenningum unnu síðan menn á borð við Robert Conquest og Richard Pipes verk sín þar sem þeir gengu inn í mót alræðishyggjunnar og túlkuðu heimildir sínar út frá þeim. Ekki skal svo skilja að þeirra verk séu vonlaus og ónothæf í dag. Fólk verður að gera sér grein fyrir því að söfnun heimilda, framsetning þeirra og túlkun þeirra eru hlutir sem maður verður að leggja mismunandi mat á. Bók Rbert Conquest, The Great Terror, er víðfræg og í raun hálfgerð biblía margra sem vilja gera sem mest úr skrímslinu Stalín. Sjálfum finnst mér bókin fantagóð samantekt á staðreyndum um sýndarréttarhöldin og hvernig þau fóru fram. Hins vegar þykir mér lítið til koma túlkana Conquest á hlutverki og stöðu Stalín í hreinsununum. Mér finnst Conquest gera allt of mikið úr algjöru valdi Stalíns yfir öllu og öllum. Conquest gengur svo langt að tala um að þróun sovéska kerfisins hafi ekki haft ein einustu áhrif á Stalín heldur hafi hann verið einn á toppnum og mótað það algjörlega eftir sínu höfði. Til að byrja með þykir mér þetta ósannfærandi þar sem mér finnst ótrúlegt að nokkur maður geti haft þvílíka yfirsýn og stjórn á svo víðfeðmu ríki auk þess sem margar síðari tíma rannsóknir hafa bent til frekari áhrifa undirmanna Stalíns og jafnvel almúgans í sveitunum. Hið svokallaða Leader Principle er stór hluti af skilgreiningu alræðishyggjunnar.

Revisionistar komu síðar og lögðu meiri áherslu á hlutverk undirmanna og sovéska fólksins innan kerfisins. Sheila Fitzpatrick var frumkvöðull í þeim fræðum þar sem hún bjó til hugtakið Cultural Revolution yfir tímabilið í lok þriðja áratugarins og byrjun þess fjórða þar sem hún átti við uppgang menntamanna innan sovéska kerfisins. Á þeim tíma komust til valda innan flokksins aðilar sem höfðu gengið í gegnum hinn sovéska lærdóm, minnir að þeir séu venjulega kallaðir vydvizhentsi. Út frá þeim hugmyndum hafa sumir fræðimenn bent á áhrif þesara undirmanna á sýndarréttarhöldin og The Great Terror, og gefið jafnvel í skyn að sá tími hafi í raun verið valdabarátta yngri manna sem voru að vinna sig upp í valdastöður innan flokksins. Ég veit ekki hvort er réttara, afstaða revisionista eða alræðishyggjusinna sem vilja gefa Stalín kredit fyrir allar þær ákvarðanir. Mér finnst samt ábending revisionista mjög sennileg og þörf í umræðuna. En ekki má gleyma því að þó að bent sé á hlutverk annarra en Stalíns í þessum hreinsunum er ekki verið að hreinsa Stalín af öllum hans syndum. Hann hafði stórt hlutverk í þessu öllu saman, bara líklegast ekki jafnstórt og áður var af látið.

Postrevisionistar eru síðan jafnólíkir og þeir eru margir. Þeir fara nokkurn veginn milliveginn milli orthodoxy og revisionista. Þeir hafa náttúrulega grætt á betri aðgangi að heimildum og hafa þannig getað stoppað í nokkur göt eldri fræðimanna. Meðal þekktra fræðimanna eru Stephen Kotkin, sem skrifaði frábæra bók sem nefnist Magnetic Mountain. Stalinism as a Civilization, og Jochen Hellbeck, en fyrsta stóra bók hans er væntanleg í Bandaríkjunum á næstunni. Þeir hafa enn frekar skoðað stöðu einstaklinga innan sovéska kerfisins. Oleg Khlevnyuk hefur einbeitt sér að ógnartímanum og mér sýnist hans niðurstöður vera að þokast nær totalitarianistum en revisionistum.

Þá er lokið mjög grófri yfirferð yfir helstu línur í sögusrifum um Sovéttímann. Sovéskir fræðimenn hafa verið lítt áberandi í hinum vestræna heimi, þeir höfðu náttúrulega lítið svigrúm til skrifta innan kerfisins og þessi minnkandi áhugi á sögu Sovétríkjanna eftir hrun þeirra hefur í raun komið í veg fyrir mikla endurnýjun í fræðigreininni þar.

Þá er komið að því að taka til umræðu þessa ritdeilu sem hefur orðið á netinu.

Grein Egils Helgasonar er að langsmestu leyti upptalning á staðreyndum sem eru vissulega réttar. Þó að einhverjir gagnrýni einhver atriði í grein hans þá finnst mér fæstir vera að segja sem svo að með því séu þeir að gengisfella alla greinina. Með því að gagnrýna framsetningu hans á tölum, líkt og Stefán Pálsson hefur gert, þá sé öll greinin merkingarsnauð og röng. Egill virðist oft hafa tekið þann pólinn í hæðina og stimplar flesta þá sem gagnrýna gamla komma sem ekki hafi enn sætt sig við að kommúnisminn hafi verið rangur. Það sem átti sér stað undir stjórn kommúnista var hræðilegt og ég held að nánast enginn fræðimaður sem kynnir sér söguna geti komist að annarri niðurstöðu.

Viðbrögð Egils eru óskaplega svipuð viðbrögðum totalitarianista við rannsóknum revisionista. Með því að gera minna úr hlutverki Stalíns var verið að hvítþvo hann og gera hann saklausan af öllu saman. Það er hreinlega rangt að halda slíku fram. Gott dæmi eru viðbrögðin sem urðu við greinum og bók þeirra John Arch Getty og Oleg Naumov, The Road to Terror. Þeir gerðust svo grófir einu sinni að tala um það að þúsundir manna hefðu látist á tíma The Great Terror, ekki milljónir, eða 20 milljónir líkt og Robert Conquest hélt fram. Það verður bara að viðurkennast að þeir Getty og Naumov höfðu undir höndum enn nákvæmari heimildir en fyrirrennarar þeirra og þúsundir þarf ekki að merkja örfá þúsund heldur getur það alveg eins verið hundrað þúsund ef ekki meira. Viðbrögðin voru týpísk, þeir voru að gera lítið úr þessum hryllingi og menn eins og Stalín voru bara ekki svo slæmir eftir allt saman. Fæstir nenntu náttúrulega að lesa alla bókina og misstu því t.d. af umfjöllun þeirra um skipunarbréf nokkurt sem sent var til ráðamanna í héruðum þar sem embættismenn þar áttu að uppfylla dauðakvóta, taka svo og svo marga af hverjum hóp af lífi. Hér er greinilega varpað nýju ljósi á mikilvægi æðstu ráðamanna í hreinsununum. Reyndar fjölluðu þeir einnig um hvernig þessir undirmenn í héruðunum tóku sig til og drápu mun fleiri en þeir áttu að gera samkvæmt skipunarbréfinu (þess má geta að bréfið er birt í þýðingu í bókinni); líklegast svona Stakhanov-hugsun í gangi. Hér er einfaldlega gefin fyllri mynd af því hvernig hlutirnir fóru fram. Það er ekki verið að hvítþvo einn né neinn heldur einfaldlega verið að sýna með sagnfræðilegum rannsóknum hvernig þetta fór að öllum líkindum fram.

Á Kviksögu var nýlega birtur fyrirlestur eftir mig þar sem ég vitnaði í Eric Hobsbawm (ókei, gamall marxisti en frábær sagnfræðingur) þar sem hann fjallaði um hlutverk sagnfræðinga. Þar bendir hann á að hann telur sagnfræðinga hafa því hlutverki að gegna í samfélaginu að leiðrétta rangfærslur og pólitíska notkun sögulegrar þekkingar. Þar tekur hann helst dæmi um hvernig sagan er oft afbökuð til að þjóna pólitískum og oft þjóðernislegum tilgangi til að réttlæta yfirgang gagnvart öðrum þjóðum eða einstaklingum. Egill gerist einmitt sekur um það að hagræða framsetningu sinni á staðreyndum með þann tilgang að sýna fram á hve Sovétríkin hafi verið hræðileg og gefa gömlu kommunum um leið eilítið skot. Sovétríkin voru hræðileg og enginn er að mótmæla því, en þegar staðreyndir eru settar þannig fram að þær eru óhjákvæmilega mistúlkaðar af lesendum og öðrum þá er rétt að leiðrétta það. Sverrir Jakobsson bendir einmitt á þetta í kommenti við færslu Stefáns í dag (17. maí). Stefán gerði lítið annað en að benda á misvísandi samlíkingu hjá Agli á fjölda drepinna á keisaratímanum og fyrstu viku uppreisnar bolsévika.

Það sem svíður kannski hvað helst við þesa grein Egils, svona frá sjónarhóli sagnfræðingsins, er ekki endilega að mikið sé um rangfærslur. Ég varð ekki var við neinar sérstakar staðreyndavillur hjá honum en aftur á móti hefur maður á tilfinningunni að þeir sem lesa greinina hans muni fá ranga mynd og um leið of einfalda mynd af þessum atburðum. Það er ekki hægt að gera þá kröfu til Egils að hann fari nákvæmlega í hvert einasta atriði út frá öllum sjónarmiðum en framsetning hans og frásögn gefa til kynna ákveðið orsakasamhengi milli atburða sem ef til vill eru ekki rétt, eða nægilega nákvæm. Sovétríkin voru gríðarlega stór og margt var ólíkt milli svæða, ólíkir þjóðfélagshópar og ólík þjóðrabrot. Það sama gekk ekki yfir alla.

Mig langar að benda á nokkur dæmi sem gefa til kynna þessa ónákvæmni, en með því er ég ekki að segja að Egill hafi rangt fyrir sér. Egill skrifar:

Hefur til dæmis einhver heyrt um flóttamannaskipið Wilhelm Gustloff? Nei? Samt er þetta kannski mesta sjóslys sögunar. Skipið varð fyrir rússnesku tundurskeyti í Eystrasalti 31. janúar 1945. Um borð voru 10 þúsund flóttamenn, aðallega konur og börn. Aðeins um þúsund lifðu af.

Hér eru allar staðreyndir réttar hjá Agli. Það var aðallega Nóbelsskáldið Günter Grass sem benti fólki á þennan atburð í nýjustu bók sinni Im Krebsgang sem kom út árið 2002, fantagóð bók. En fyrir þá sem eru að heyra um skipið í fyrsta skipti þá var skipið flóttamannaskip ef maður les einungis texta Egils. Reyndar var skipið það alls ekki lengst af. Það var notað til að flytja flóttamenn þegar því var sökkt í lok styrjaldar en fyrir þann tíma var skipið aðallega notað til að flytja þýska ferðamenn, hermenn sem voru í leyfi frá vígstöðvunum og fjölskyldur þeirra. Mig minnir að vinsæll ferðamannastaður hafi m.a. verið Noregur eftir að Þjóðverjar hertóku það land. Þetta er ónákvæmni sem mér finnst vert að komi fram en ég með því ekki að gengisfella frásögn Egils af skipinu.

Það eina sem virkilega fer í taugarnar á mér kemur seint í greininni. Ég hef á síðari árum orðið virkilega viðkvæmur fyrir hugtakanotkun, sérstaklega þegar hugtökin hafa pólitískt markmið bak við sig. Notkun Egils á hugtakinu alræðishyggja er ef til vill ekki með sama markmið og notkun þess hafði á sjötta áratugnum á tímum kalda stríðsins. En hugtakið hefur bak við sig sögu, sögu kalda stríðsins og allrar þeirra hysteríu sem ríkti á þeim tíma. Það er því nánast óhjákvæmilegt að með því að nota hugtakið alræðishyggja yfir eitthvað land þá vísar það aftur til hugmynda kalda stríðsins. Ég er ekki alveg viss um hvort að Egill þekki hvern einasta anga hugtaksins, hvað felst í því; gæti annars vel verið. Líklegast þykir mér þó að Egill noti það yfir einhverja ákveðna þætti upprunalegu skilgreiningarinnar sem einna helst var sett fram af Friedrich og Brzezinski í bókinni Totalitarion Dictatorship and Autocracy. Þar sem búið er, að mínu mati, að fella úr gildi ákveðna þætti skilgreiningarinnar með síðari tíma rannsóknum á ég erfitt með að samþykkja notkun Egils á hugtakinu. Ég veit ekki hvað hann á nákvæmlega við með notkun þess, efast nefnilega um að hann taki hana óbreytta frá Friedrich og Brzezinski. Ég efast um það þar sem ég held að Egill geri sér ekki alveg grein fyrir að skilgreiningin var sett fram og mótuð eftir síðari heimsstyrjöldina. Hún er ekki eins og fasismi sem var að mörgu leyti skilgreindur af sjálfum fasistum. Hugtakið var að mestu leyti mótað af landflótta Þjóðverja og Pólverja sem bjuggu í Bandaríkjunum.

Egill:
Líkt og ég skrifaði í grein um daginn er kannski ekki svo ýkja mikill munur á kommúnisma og nasisma. Þetta eru alræðiskerfi, áþekk hvað varðar hugmyndafræði og aðferðir. Heimspekingurinn Tsvetan Todorov segir að alræðið sé helsta uppfinning tuttugustu aldarinnar. Hitler og Stalín eru tvær hliðar á sama peningi. Kenningarnar sem þeir trúðu á mæltu fyrir um útrýmingu þjóðfélagshópa sem standa í vegi fyrir útópíunni.

Egill gefur hérna í skyn að mínu mati að ein kenningin sem Hitler og Stalín hafi trúað á hafi verið alræðishyggja. Sú kenning varð ekki til fyrr en eftir síðari heimsstyrjöld. Karl Popper hefur reyndar reynt að rekja alræðishyggju aftur til Platóns en mér finnst það ósannfærandi því að Popper velur og hafnar, velur þau atrið skilgreiningarinnar sem henta honum í því tilliti. Menn hafa að sjálfsögðu eitthvað til síns máls hvað varðar ákveðna þætti skilgreiningarinnar en orðið alræðishyggja hefur í för með sér að mínu mati alla þætti skilgreiningarinnar, en þeir passa oft ekki við það sem það er notað um.

Að lokum; þó að ég sé vinstrisinnaður er ég ekki með þessari grein að afsaka tíma kommúnismans á nokkurn hátt. Ég hef áhuga á sögu þessa tímabils og hef lengi haft áhuga á Sovétríkjunum, aðallega vegna áhuga míns á menningu Sovétríkjanna á þessum tíma.

Þegar menn fjalla um hryllilega sögu á borð við sögu nasismans eða Sovétríkjanna finnst mér upptalning á voðaverkum koma að litlu gagni. Ég hef mun meiri áhuga á því að skilja hvernig þessi hryllingur gat orðið frekar en að fá nákvæma tölu yfir fjölda látinna og myrtra. Ég hef mun meiri áhuga á að kynna mér greinar sem fjalla um af hverju karlmenn nauðga í stríði frekar en að fá nákvæma útlistun á hverjir nauðguðu hverjum og hve mörgum. Quantitatífar útlistanir á fjölda látinna og nauðgaðra eykur ekkert á hryllinginn, þetta er hryllilegt hvort sem það eru hundrað manns eða þúsund.